تاریخ احداث تیمچۀ بزرگ قم

0

تیمچۀ بزرگ قم کار استاد حسن معمار قمی است. اغراق نیست اگر بگوییم او یکی از برجسته‌ترین هنرمندان و معماران ایران در طول تاریخ این سرزمین به شمار می‌رود. همین مقدار آثار باقیمانده از وی از جمله بنای مورد بحث – که ظاهرا بزرگ‌ترین طاق ضربی جهان است – (۱) و صحن بزرگ/ اتابکی/نو/آیینه/امینیه/ و گنبد شاه حمزه گواهان صادق و زنده‌ای بر این مدعا است. بنای تیمچه در ۱۱ مرداد ۱۳۷۶ به ثبت ملی رسید. (دانشنامه ویکی پدیا) پرونده ثبتی آن ظاهرا بر مبنای گزارش مرحوم حاج شیخ عباس فیض تنظیم شده است.
(گنجینۀ آثار قم، عباس فیض، ج۲، ص ۷۰۲ – ۷۰۳)
بر همین اساس تاریخ احداث این اثر سال 1301 هجری قمری منظور و متداول و مشهور شده است. (همان)
در آثار دورۀ قاجار و منبع مذکور مالک و بانی تیمچه، مرحوم حاج سیدمحمود قمی ذکر شده است. از جمله فیض می‌گوید: « بانی آن مرحوم حاج سیدمحمود طباطبایی قمی تاجر بزرگ قم بود که پنج پسر داشت و همگی از مشایخ علما و مراجع امامیه بودند؛ از جمله آیت‌الله قمی مرحوم حاج آقا حسین طباطبایی.
(همان؛ تاریخ دارالایمان قم، محمدتقی بیگ ارباب، ص ۵۶)
اجمالا گفته شود که آیت‌الله حاج آقا حسین قمی از علمای نامدار زمان رضاه شاه بود و مخالفت‌ها و مبارزات ایشان با پهلوی اول شهرت دارد. فرزندشان آیت‌الله حاج سیدحسن قمی – مقیم مشهد – نیز از مراجع تقلید معاصر بودند که در سنین بالا در این اواخر مرحوم شدند.
پیش از این منبع، ارباب که «از ادبا و فضلای قم در دورۀ ناصری» بوده است، در کتاب خود در «ذکر خانات قم» از این اثر چنین یاد می‌کند: «چهاردهم: تیمچۀ حاجی سیدمحمود و شرکاء. سقف و عمارت عالی دارد سرپوشیده، شانزده ذرع دهنۀ آن‌جا است.» (همان، ص ۵۶)
نکتۀ قابل توجه سال نگارش منبع اخیر است. مصحح آن می گوید: «این اثر به سال ۱۲۹۵ تدوین شده است. (همان، ص ۵)
با این وصف سال احداث تیمچه حداقل به شش سال قبل از سال ۱۳۰۱ که مورد ذکر فیض است، برمی‌گردد.
از طرفی در رسالۀ «إعداد نفوس اهالی دارالایمان قم» در خصوص این بنا در باب مستغلات و خانات می‌گوید: «تیمچۀ حاجی سیدمحمود و حاجی محمد و غیره: در عهد این دولت ساخته شده، الحق از بدایع است که آن‌گونه ساخته شده. چهارده ذرع زمین کاروانسرای سرپوشیده می‌باشد.»
(همان، با تصحیح محسن روستایی و حسین احمدی رهبریان، بنیاد قم‌پژوهی، ۱۳۹۷)
امری که در بارۀ این اثر نیز به نظر می‌رسد سال تدوین آن است؛ یعنی سال ۱۲۸۵ ق (همان، یازده)
بدین ترتیب سال ایجاد بنا به حداقل به شانزده سال قبل از سال ۱۳۰۱ یعنی سال ذکر شده در کتاب فیض باز می‌گردد. در رساله اخیر توصیف به گونه‌ای است که ساخت این بنا در هنگام تدوین رساله به اتمام رسیده بوده است. در این حال ساخت آن باید قبل از تاریخ ۱۲۸۵ بررسی شود.
نکته‌ای که تعجب نگارنده را برانگیخت خطای فیض در بیان سال احداث است؛ چه این‌که آن مرحوم میراث‌دار آثار جد خود یعنی مرحوم میرزا علی‌اکبر فیض تاریخ‌نگار و ادیب برجستۀ قم در دوران ناصرالدین شاه و نویسندۀ «تاریخ قم» بوده است و قاعدتا باید جدش سال احداث بنا را در آثارش ذکر کرده باشد. جز این وی منابع دست اول دیگری هم در دست داشته است. شاید به علت نامشخص بودن سال احداث بوده است که دکتر مدرسی طباطبایی در کتاب تربت پاکان متعرّض سال احداث بنای تیمچه نشده است.
(تربت پاکان ، ج۲، ص ۱۵۴)
النهایه با عنایت به این‌که منابع و اسنادی فعلا برای بررسی سال دقیق احداث بنا در دسترس نداریم به همین اندازه اکتفا می‌کنیم که سال احداث تیمچۀ بزرگ ظاهرا قبل از سال ۱۲۸۵ ق بوده است.

سید محسن محسنی
بنیاد قم پژوهی

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.