گورستان کهن قم (باغِ بابِلان) – پارۀ نخست

0

جناب حسین فروغی قسمتی از خاطرات شیخ محمدحسین کاشف الغطاء -راجع به تخریب قبرستان قدیم قم در ۱۳۲۱ش- که با عنوان «بند بند سرگذشتم» به فارسی ترجمه شده است، برای بنیاد قم پژوهی فرستاده‌اند. ضمن تشکر از ایشان، فهرست‌وار و به کوتاهی –و بیشتر و فعلا” بر مبنای حافظه- موارد زیر را متذکر می‌شود:
۱٫ مرحوم استاد ایرج افشار در یکی از شماره‌های مجله آینده –حدود سه دهه پیش- یادداشتی در بارۀ فواید گورشناسی از جمله فواید اجتماعی، تاریخی، فرهنگی و جز آن درج کردند و اهمیت این امر را نمایاندند.
۲٫ در چند دهۀ اخیر نیز گورستان‌های کهن چند هزار ساله و چند صد ساله و چند ده ساله در تهران و قم و جاهای دیگر به علل مختلف ویران گردیده‌اند. با این وضعیت اهمیت یادآوری استاد افشار بیشتر آشکار می‌شود. برای نمونه گورستان‌های واقع در خیابان خاوران و مسگرآباد تهران که به شخصه حداقل دورا دور دیده بودم و بعدها پاره‌ای به بوستان شهرداری تبدیل گردید. وادی‌السلام و شاهزاده احمد قم (خیابان خاکفرج) از این جمله است. جالب توجه است که مرحوم خانم پوری سلطانی –مادر کتابداری ایران- همسر وفادار مرتضی کیوان که به علت عضویت در حزب توده در اوایل دهه سی تیرباران شد، هنگامی که بر سر قبر شویش رفته و با تخریب گور مواجهه شده بود و متأثر و غمگین به شاعر پُرآوازه هوشنگ ابتهاج که دوست هردو بود، مراجعه کرد. ابتهاج چنین سرود:
ساحت قبر تو سروستان شد
من ندانم تو کدامین سروی؟!
۳٫ با توجه به اهمیت گورشناسی در سفری که چند سال پیش به کهک قم به اتفاق دانشور محترم جناب سید صادق اشکوری-مدیر مجمع ذخایر اسلامی- داشتیم، گروه همراه ایشان از شمار قابل توجهی از قبرستان‌ها و سنگ قبرهای آن‌جا و روستاهای اطراف تصویر برداری نمودند. در همین راستا عکسبرداری از قسمتی از قبرستان بیات –گویا از دورۀ پهلوی اول و دوم مقابل حرم حضرت معصومه(ع) و محل دفن مهندس بازرگان را- به همراه آقای موسوی‌نژاد -پژوهشگر افغانی- انجام دادیم. ایشان به شخصه از قسمت‌هایی از قبرستان وادی‌السلام قم نیز تصویر برداری کرده‌اند. در ادامه در سفری که همراه جناب اشکوری به کاشان داشتیم، از شماری از قبرستان‌ها و سنگ قبرهای این شهر و روستاهای اطراف عکسبرداری شد. همچنین از قبرستان یهودیان آن شهر-که در ابتدا با ممانعت خانوادۀ نگهبان آن قبرستان روبه‌رو شدیم -لیکن با اصرار و ابرام بنده خوشبختانه موفق به این کار شدیم و از تمامی سنگ قبرها که به خط عبری بود عکسبرداری شد. امید داریم این تصاویر هرچه زودتر نشر شود.
۴٫ قبرستان کهن قم در واقع همان باغ بابلان (ظاهرا” با کسرۀ ب دوم) در قسمت شرقی رودخانۀ گذرنده از قم با نام تاریخی گلفشان است که حضرت معصومه (ع) در سال ۲۰۱ ق بعد از تشریف فرمایی به قم و اقامت کوتاه مدت حضرت‌شان که منجر به وفات‌شان شد در آن‌جا به خاک سپرده شدند.
۵٫ پس از تدفین آن حضرت به‌تدریج تعدادی از طالبیان و منسوبان به حضرت و سادات و علمای دیگر در پیرامون قبر مطهر به خاک سپرده شدند و این امر تا روزگار قاجار و اوائل پهلوی در بیرون از حرم مطهر ادامه داشت.
۶٫ هنگام احداث صحن نو (اتابکی) در زمان میرزا علی‌اصغر خان امین السلطان صدر اعظم قدرتمند ناصرالدین شاه به حکایت میرزا علی‌اکبر فیض در کتاب «تذکره شعرای معاصرین دارالایمان قم» تصحیح دکتر فولادی، چاپ بنیاد قم‌پژوهی، در شرح حال استاد حسن معمار قمی -سازنده حرم- از مخالفت علمای قم به علت پیدا شدن استخوان اموات یاد کرده است.
۷٫ خوشبختانه با اختراع صنعت عکسبرداری و ورود سریع آن به ایران، عکس‌های تاریخی از محوطۀ قدیمی این قبرستان و احداث صحن نو و بعد از آن که به دست عبدالله قاجار و غیره گرفته شده است در دست داریم.
۸٫ این گورستان کهن هزار و اندی ساله در زمان پهلوی اول –طبق مسموعات در سفر اول او و به دستور او- برای احداث میدان آستانه وخیابان‌های آستانه و ارم تخریب شد. ظاهرا” تخریب در سالهای ۱۳۰۹ تا ۱۳۱۲ صورت گرفته است (احتیاج به بررسی دقیق و مستند دارد.) نکتۀ مهم این است که در این تخریب استخوان های اموات تخلیه نشد و ظاهرا” روی آنها با آسفالت یا درختکاری پوشانده شد.

۹٫ در تخریب زمان پهلوی اول، همچنین قسمتی از بازار بزرگ قم و ورودی آن موسوم به دروازه/درب معصومه (واقع بر پل کهن علیخانی) تا سه راه کولی خون (=خانۀ کولی) یعنی همین چهارراه فعلی بازار از جمله همان درب معصومه – که به نام دروازه خاکفرج و تهران و ساوه نیز خوانده می شد- به اضافه قسمت‌هایی از مقبره شاهزاده ناصر و درب شمالی مسجد امام حسن(ع) تخریب گردید و ارتباط بازار نو در کوچه ننه‌عباس با بازار بزرگ قطع گردید. این مطلب را با تفصیل بیشتری در مقالۀ «بندی از تاریخ اقتصادی قم با رویکرد به اسناد تجاری خاندان رضوانی کاشانی» چاپ شده در نشریه کتابچه از منشورات مجمع ذخایر اسلامی آورده‌ام.
۱۰٫ قم در آن زمان دوخیابان بیشتر نداشت.یکی خیابان پایین که همین کوچه ننه‌عباس فعلی است که قسمت‌هایی از آن هم در سال‌های اخیر نابود شده است و دیگری خیابان بالا که خیابان حضرتی بعدی بود که آن هم در تخریب ثانوی از فضای شهری قم حذف شد. البته محله چهارمندان داشتیم ولی خیابان چهارمندانی در کار نبود. خیابان پایین/کوچه ننه‌عباس از درب شرقی مسجد امام تا آب انبار سید عرب و خیابان حضرتی از درب معصومه تا مدرسه دارالشفا (که این هم بعدها از تخریب مصون نماند)ادامه داشت. خیابان پایین ضلع شمالی قبرستان بابلان و خیابان حضرتی ضلع غربی آن را تشکیل می‌داد.البته گویا بین خیابان حضرتی و قبرستان عمارتی از جمله بازار و حوض قهوه وجود داشته است.همچنین حد فاصل خیابان آستانه فعلی تا آب انبار سید عرب در اواخر قاجار- ضلع جنوبی کوچه ننه‌عباس – گویا در اوخر قاجار تحت ساخت و ساز قرار می‌گیرد و خانه متولی‌باشی و اقوامش در این فاصله تا پشت مقبرۀ ابن بابویه در همین محدوده بوده است.
۱۱٫ در خیابان کشی‌های پهلوی اول قسمت‌هایی از قبرستان بزرگ قم از تخریب مصون می‌ماند.از جمله شیخان کنونی که گویا موسوم به شیخان کوچک بوده و همچنین با فاصله‌ای زیاد قبور ابن قولویه و علی ابن ابراهیم قمی (صاحب تفسیرقرآن) و میزا حسن لاهیجی – به صورت پراکنده – که دوتای اول در باغ ملی قدیم قرار داشت و سومی بنا بر اقوالی بر لب جوی آب کنار خیابان ارم. دو قبر اولی در تخریب ثانوی یکی در میان پاساژ الغدیر قرار گرفت! ودیگری در مجاورت مزار شهدای جنگ. و قبر لاهیجی نیز حدود یک‌سال پیش گودبرداری شد و با اعتراضاتی که شد مجددا” با تعویض سنگ قبر به صورت فعلی (در جعبه – شیشه) در آمد. در مورد وسعت قبرستان در بندهای بعدی بیشتر صحبت خواهم داشت.
۱۲٫ البته به نقل ناصرالشریعه در تاریخ قم چاپ اول در ۱۳۲۴ش و تربت پاکان جلد دوم از استاد مدرسی طباطبایی قبر مهدی قلی خان قره چغای مؤسس مدرسه خان فعلی در مجاور مدرسه که خود در مجاور قبرستان بزرگ قرار دارد، به زیر پیاده رو رفته است. باید توجه داشت که این مهدی قلی خان و پدرش علی قلی خان از علمای دوره صفوی و صاحب تألیفات متعدد‌ند که همگی آنها – به جز یکی به نام احیای حکمت – چاپ نشده است و جا دارد اولیای فرهنگی همایشی برای این پدر و فرزند دانشمند تدارک ببینند و آثار آنها را به صورت مطلوب چاپ کنند. گفتنی است مهدی قلی خان کتاب بزرگی به نام «سماء الاسماء» در لغت عربی به فارسی دارد. نسخه ای از آن در کتابخانه ملک تهران دیده شده است.

سید محسن محسنی

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.