گورستان کهن قم(باغِ بِابِلان) – پارۀ سوم

0

۱۳٫ نکته‌ای که اخیرا متوجه شدم مطلب شیخ حسین مفلس در کتاب «تحفه الفاطمیین فی القم و القمیین»، ج۲، ص۳۴۸، چاپ بنیاد قم پژوهی است. در تعریف محله اول قم به نام آستانه مبنی بر این‌که «خانه‌هایی که در طرف مغرب قبرستان بزرگ(منظور وی قبرستان بابلان است) واقع است از خانه‌های صدراعظم(منظور امین السلطان است) و بازارچۀ سلام و خانه‌های جناب متولی باشی، کلا از این محله آستانه محسوب است.» تا آن جایی که بنده می‌دانم و کهن‌سالان هم می‌گویند خانه و تکیه تولیت و اقوام وی در جانب شرقی قبرستان بوده است؛ یعنی همین مدرسه کنونی آیت الله گلپایگانی در خیابان ارم و خانه‌های پشت آن در مجاور مقبره علی ابن بابویه تا بانک ملی مرکز. حدود سال‌های ۱۳۵۸ بود که با پدرم و مرحوم عمویم برای معاملات باغِ(خوردشده، در تداول مردم قم یعنی تفکیک شده) حاج آقا علیرضا تولیتی – که خط تحریری خوشی هم داشت و جسما تنومند و بسیار سخی الطبع بود – به خانه ایشان در پشت علی بن بابویه می‌رفتیم. خانه بزرگی که اگر حالا می‌بود شاید جزو میراث فرهنگی ثبت می‌شد. این خانه پس از تخریب حسینیه عرب‌ها شد. بعدها نیز دایی والده بنده یکی از همین خانه‌ها را از اقوام تولیت کمی آن سوتر خریداری کرد که تقریبا به همان صورت باقی است. غرض مشاهدات عینی است. با این وصف دو احتمال می‌تواند مطرح باشد: یکی این‌که خانه‌های مذکور در جانب شرقی بوده؛ یعنی بین رودخانه و قبرستان و بعدها به جانب غربی منتقل شده است. دیگر این‌که مفلس در مقام تعریف حدود محله بوده و سهوا این خانه‌ها را در قسمت غربی تعریف کرده است. احتمال اخیر قوی و حتی مطابق با واقع است. چه این‌که مشاهدات و اقوال گواه این امرند. افزون بر این‌که خانه /خانه‌های امین السلطان هم در جانب غربی بوده است.
۱۴٫ مساحت قبرستان: با وجود شاخصه‌هایی همچون حرم مطهر، مدرسه فیضیه و مدرسه دارالشفا، مسجد امام، دهانه بازار نو، کوچه ننه‌عباس(خیابان پایین در تداول آن وقت مردم قم)، و گذر خان و مدرسه خان که تقریبا موجودند و خوشبختانه وجود عکس‌های قاجاری از جهات اربعه قبرستان، می‌توان مساحت را به طور تقریبی به دست آورد. به عبارت امروزی مهندس نقشه‌برداری با توجه به شاخصه‌های مذکور و عکس‌های تاریخی موجود، می‌تواند با خطای قابل قبول(حدود ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰متر) مساحت آن را به دست آورد.
۱۵٫ جناب محمد رضا انصاری قمی مصحح کتاب تاریخ قم، چاپ کتابخانه مرعشی، شرح مفصلی از این قبرستان در ص ۵۶۰-۵۶۴ در پاورقی آورده است و حد جنوبی را بر مبنای مشاهدات خود از سنگ قبرهای کهن هنگام گود برداری و حفاری‌های متأخر تا کوچه ارک و مسجد سلماسی دانسته است. البته در عکس‌های تاریخی قاجاری در این حد صحن اتابکی – احداثی میرزا علی اصغر خان امین السلطان – و مقداری ساختمان در کنار آن که تا مدرسه و گذر خان ادامه می‌یابد، دیده می‌شود. به عبارت دیگر این ابنیه بین کوچه ارک و مسجد سلماسی – که فاصله قابل توجهی تا آنها دارد – قرار گرفته است. با این وصف به نظر می‌رسد که گویا قبرستان تا قبل از احداث صحن اتابکی تا حدودهای مورد ذکر جناب انصاری گسترش داشته است. البته با توجه به عکس‌های تاریخی وجود قبرستان بین چهار راه بازار تا سه راه بازار و طبعا تا کوچه ننه عباس که در تداول کهن سالان، سرقبرسون sar-qabrasun، گفته می‌شد، برخلاف اظهار ایشان قابل تأیید به نظر نمی‌رسد. سرقبرسون اصطلاحی است که بعد بیشتر در مورد آن خواهیم گفت.
۱۶٫ پیشتر گفته شد که قبرستان مذکور موسوم به دو شیخان بزرگ و کوچک بوده است و شیخان موجود که قبر میرزای قمی در آن است، به عنوان شیخان کوچک معرفی کردم. لیکن این تعریف خطاست؛ چرا که ناصرالشریعه در کتاب خود – مختار البلاد(تاریخ قم) – مدفن زکریا بن آدم و میرزای قمی را در شیخان بزرگ(شیخان موجود) معرفی می‌کند. ص ۲۷۵ و ۲۹۶، چاپ مرحوم علی دوانی، ۱۳۸۳٫ از طرفی قبر قاضی سعید قمی در کنار مقبره علی بن بابویه را در شیخان صغیر(گویا هم اکنون داخل مغازه‌ای افتاده باشد) معرفی می‌کند. ص ۳۱۶٫ بنابرین باید شیخان کوچک را در پیرامون مقبره علی بن بابویه جستجو کرد.
سید محسن محسنی

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.