گورستان کهن قم(باغ بابِلان) – پارِۀ دوم

0

۹٫ در تخریب زمان پهلوی اول، همچنین قسمتی از بازار بزرگ قم و ورودی آن موسوم به دروازه/درب معصومه (واقع بر پل کهن علیخانی) تا سه راه کولی خون (=خانۀ کولی) یعنی همین چهارراه فعلی بازار از جمله همان درب معصومه – که به نام دروازه خاکفرج و تهران و ساوه نیز خوانده می شد- به اضافه قسمت‌هایی از مقبره شاهزاده ناصر و درب شمالی مسجد امام حسن(ع) تخریب گردید و ارتباط بازار نو در کوچه ننه‌عباس با بازار بزرگ قطع گردید. این مطلب را با تفصیل بیشتری در مقالۀ «بندی از تاریخ اقتصادی قم با رویکرد به اسناد تجاری خاندان رضوانی کاشانی» چاپ شده در نشریه کتابچه از منشورات مجمع ذخایر اسلامی آورده‌ام.

۱۰٫ قم در آن زمان دو خیابان بیشتر نداشت.یکی خیابان پایین که همین کوچه ننه‌عباس فعلی است که قسمت‌هایی از آن هم در سال‌های اخیر نابود شده است و دیگری خیابان بالا که خیابان حضرتی بعدی بود که آن هم در تخریب ثانوی از فضای شهری قم حذف شد. البته محله چهارمندان داشتیم ولی خیابان چهارمندانی در کار نبود. خیابان پایین/کوچه ننه‌عباس از درب شرقی مسجد امام تا آب انبار سید عرب و خیابان حضرتی از درب معصومه تا مدرسه دارالشفا (که این هم بعدها از تخریب مصون نماند)ادامه داشت. خیابان پایین ضلع شمالی قبرستان بابلان و خیابان حضرتی ضلع غربی آن را تشکیل می‌داد.البته گویا بین خیابان حضرتی و قبرستان عمارتی از جمله بازار و حوض قهوه وجود داشته است.همچنین حد فاصل خیابان آستانه فعلی تا آب انبار سید عرب در اواخر قاجار- ضلع جنوبی کوچه ننه‌عباس – گویا در اوخر قاجار تحت ساخت و ساز قرار می‌گیرد و خانه متولی‌باشی و اقوامش در این فاصله تا پشت مقبرۀ ابن بابویه در همین محدوده بوده است.

۱۱٫ در خیابان کشی‌های پهلوی اول قسمت‌هایی از قبرستان بزرگ قم از تخریب مصون می‌ماند.از جمله شیخان کنونی که گویا موسوم به شیخان کوچک بوده و همچنین با فاصله‌ای زیاد قبور ابن قولویه و علی ابن ابراهیم قمی (صاحب تفسیرقرآن) و میزا حسن لاهیجی – به صورت پراکنده – که دوتای اول در باغ ملی قدیم قرار داشت و سومی بنا بر اقوالی بر لب جوی آب کنار خیابان ارم. دو قبر اولی در تخریب ثانوی یکی در میان پاساژ الغدیر قرار گرفت! و دیگری در مجاورت مزار شهدای جنگ. و قبر لاهیجی نیز حدود یک‌ سال پیش گودبرداری شد و با اعتراضاتی که شد مجددا” با تعویض سنگ قبر به صورت فعلی (در جعبه – شیشه) در آمد. در مورد وسعت قبرستان در بندهای بعدی بیشتر صحبت خواهم داشت.
۱۲٫ البته به نقل ناصرالشریعه در تاریخ قم چاپ اول در ۱۳۲۴ شمسی و تربت پاکان جلد دوم از استاد مدرسی طباطبایی قبر مهدی قلی خان قره چغای مؤسس مدرسه خان فعلی در مجاور مدرسه که خود در مجاور قبرستان بزرگ قرار دارد، به زیر پیاده رو رفته است. باید توجه داشت که این مهدی قلی خان و پدرش علی قلی خان از علمای دوره صفوی و صاحب تألیفات متعدد‌ند که همگی آنها – به جز یکی به نام احیای حکمت – چاپ نشده است و جا دارد اولیای فرهنگی همایشی برای این پدر و فرزند دانشمند تدارک ببینند و آثار آنها را به صورت مطلوب چاپ کنند. گفتنی است مهدی قلی خان کتاب بزرگی به نام «سماء الاسماء» در لغت عربی به فارسی دارد. نسخه ای از آن در کتابخانه ملک تهران دیده شده است.

سید محسن محسنی

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.