شیر سنگی قم

0

شیر در اندیشه‌ی مردمان خاور باستان و مخصوصا ایران نماد شهریاری و دلاوری است، تا آنجا که نامش بر بسیاری از شاهان نهاده شده است و نمادی سلطنتی و نشانه‌ای از شجاعت و قدرت بوده است. مصریان از سر بزرگداشت، نام‌های هخامنشی را با نگاره شیر می‌نوشته‌اند و شاهنامه اشاره به نشستن شیر بر درفش ایران دارد. تندیس شیر بر گورها نشانه‌ی دلاوری فردِ درگذشته است. شیر بر در نیایشگاه‌ها به نگهبانی می‌ایستد و نقش کنده شده بر سنگش چون نیرویی محافظ به گردن آویخته می‌شود. معابد و آرامگاه‌ها از جمله مكان‌هايي بوده‌ كه نماد شير در آن بسيار استفاده شده است. شيرهاي سنگي با پشتوانه تاريخي چند هزارساله و معنايي نهفته در خود بر قبور آرامگاه‌ها پديدار و نماد انسان‌هاي شجاع، جوانمرد و شهيدان قهرمان شدند. بنا به روایتی شيرهاي سنگي و ريشه‌ی آنها و كار گذاشتن آنها بر قبور به مانند «قوچ‌هاي سنگي» به دوران كاسي‌ها باز مي‌گردد كه بين سال‌هاي 1500-1200ق. م. در لرستان مي‌زيستند.

در دوران صفوي نشان شير و خورشيد مظهر دو ركن جامعه بوده است: «حكومت و مذهب» و مشخص است كه هر چند در سال‌های نخست حکومت صفویان از درفش‌هاي مختلفي استفاده مي‌شد، اما تا زمان شاه عباس صفوي، نشان شير و خورشيد به نشاني رايج بر درفش و پرچم ايران بدل شد. در واقع در دوره‌ی صفوي «نشان خورشيد» نشانگر نظام سال و ماه خورشيدي و «نشان شير» در آن اشاره به امام علي(ع) «شير خدا» و شمشير در دست شير نيز ذوالفقار، شمشير مشهور ایشان بود. حضور شيرهاي سنگي نیز در این عصر بسيار چشمگير و متنوع بود چرا كه با تشكيل سلسله صفويه رسمي شدن مذهب شيعه فرصت مناسبي براي بازگشت ايرانيان به ريشه‌هاي فرهنگي خود كه عالي‌ترين صفات انساني را در وجود مولا علي(ع) يافته بودند و وي را مظهر شجاعت و مردانگي مي‌دانستند، شير را نماد آن حضرت قرار داده تا ضمن رعايت محذورات ديني و دوري از شبيه‌سازي به طريقي بتوانند صفات علي(ع) را تجسم ببخشند. با چنين تفكري بود كه ساخت شيرهاي سنگي (در حجم وسيع‌تر نسبت به قبل) ساخته شد و در مقدس‌ترين مكان‌هاي اسلامي از جمله امامزاده‌ها، حسينيه‌ها و مخصوصا مقابر به كار گرفته شد.

شیر سنگی مجاور حرم حضرت معصومه(س)، عکس از هانری رنه دالمانی 1290 شمسی
شیر سنگی مجاور حرم حضرت معصومه(س)، عکس از هانری رنه دالمانی 1290 شمسی

 

تنها شیر سنگی واقع بر مزاری در جوار حرم حضرت معصومه(س) که در عکس‌های دوره‌ی قاجار خودنمایی می‌کند میتواند یادبودی بر مزار مردی شجاع از دوره‌ی صفوی باشد که حتی اگر آثاری از مزارش هنوز در آستانه زیر سنگفرش‌ها موجود باشد، اما از سرنوشت آن شیر سنگی فعلا خبری در دست نیست.

منابع: مقاله‌ی کهن الگوی شیــر در ایران، میانرودان و مصر باستان، صدرالدین طاهری، نشریه هنرهای زیبا، 1390 و مقاله‌ی شیر سنگی، اکبر شاهمندی، جلد دوم دانشنامه تخت فولاد. (با تشکر فراوان از دکتر رضایی ندوشن جهت ارسال تصاویر)

سوسن بیات

28/7/98

شیر سنگی مجاور حرم حضرت معصومه(س)، عکس از هنری ویوله 1291 شمسی
شیر سنگی مجاور حرم حضرت معصومه(س)، عکس از هنری ویوله 1291 شمسی
شیر سنگی در میانه‌ی تصویر مجاور حرم حضرت معصومه(س)، عکس از آنتوان سوروگین 1300 شمسی
شیر سنگی در میانه‌ی تصویر مجاور حرم حضرت معصومه(س)، عکس از آنتوان سوروگین 1300 شمسی

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.