امام‏زاده‏‌هاى معتبر در قم‏ (قسمت اول)

0

سید حسن فاطمى موحد

کم‌‏توجهى عالمان و پژوهشگران به آن بخش از امور دینى که مورد توجه عموم مردم است، راه یافتن خرافات و خلاف واقع‌ها در آن بخش را در پى دارد. مثلاً علت راه یافتن این همه تحریف در تاریخ عاشورا آن است که علما و محققان شایسته از زیر بار تحقیق و بیان تاریخ عاشورا شانه خالى کرده‌‏اند. همچنین کم‌‏توجهى علما به امام‏‌زادگان بزرگوار سبب شده خرافه‌‏ها در مورد آنها نشر یابد به گونه‌‏اى که برخى فرهیختگان از زیارت امام‏زادگان سرباز مى‌‏زنند. این کم‏‌لطفى بزرگان زمینه را فراهم کرد که برخى کم‏‌مایگان، تشکیک در اعتبار امام‌‏زادگان را وسیله‌‏اى براى اظهار لحیه قرار دهند و گاه زیارت این مراقد شریف را کسر شأن بپندارند و چه بسا قلم زدن در این زمینه را نشانه کم‌‏مایگى و نتیجه بى‏کارى نویسنده بپندارند.

بقعه امامزاده علی الحارث بن احمد معروف به خاکفرج، عکس از مهیار موسوی

خدا را سپاس‏گزاریم که با همت سازمان اوقاف و امور خیریه اولین همایش معرفى و گرامى‌‏داشت امام‏زادگان برگزار شد و با تجلیل از پدیدآورندگان آثار مربوط به امام‏زادگان، حرکتى نو جهت جلب توجه علما و پژوهشگران به این مهم تحقق یافت.
اگر بارگاه ملکوتى امام‏زادگان به درستى مورد توجه قرار گیرند، یکى از بهترین اماکن جهت بهره‏‌برداریهاى مذهبى و از مناسب‏‌ترین مراکز جهت نشر فرهنگ ناب اسلامى خواهند بود. لذا حدس نگارنده این است که یک علت سفارش ائمه اطهارعلیهم السلام به زیارت امام‏زادگان دوردستى چون حضرت معصومه‌‏علیها‌السلام این بوده که زیارت این اماکن جزئى از شعائر دینى است و اگر حضرت معصومه‏‌علیها السلام در مکانى مثل بقیع مدفون بود، معلوم نیست این اخبار در فضیلت زیارت او بیان مى‏‌شد.(1)

امام‌زاده علی ابن جعفر قم، عکس از زهره سادات لاجوردی
امام‌زاده علی ابن جعفر قم، عکس از زهره سادات لاجوردی

هرچند امام‏زادگان همواره مورد توجه عموم مردم بوده‌‏اند اما با روشن شدن اعتبار آنها اقبال عمومى به بارگاه مقدس آنها بیشتر خواهد شد. با جستجو در منابع تاریخى و نسب‌‏شناسى، مى‏‌توان اعتبار بسیارى از آنها را نشان داد. نظر به فراوانى امام‌‏زادگان، نگارنده اعتبار امام‏زادگان قم را مورد بررسى قرار داد. امید است مشابه این پژوهش، در مورد امام‏زادگان دیگر نیز انجام گیرد تا با این گام ابهام‌ها زدوده شود.
ذکر نکاتى دیگر نیز در مقدمه مناسب است:
1. امام‏زاده معتبر تنها کسى نیست که نسب‌‏نامه غیر قابل تشکیک داشته باشد؛ بلکه اگر نام امام‌‏زاده‏اى به عنوان نواده امام‌ ‏علیه‌السلام در کتابى که به عصر آن شخص نزدیک است، ضبط شده باشد و محل دفن او را مشخص کند، معتبر به شمار مى‏رود. روشن است که اگر نسب امام‏‌زاده تا معصوم ‏علیه‌السلام معلوم باشد، امتیاز مهمى براى او به شمار مى‏‌رود.

امام‌زاده حمزه قم، عکس از مریم سمیعی
امام‌زاده حمزه قم، عکس از مریم سمیعی

2. برخى ناآشنایان با تاریخ، از وجود این همه امام‏زاده در ایران اظهار شگفتى مى‏‌کنند؛ اما پس از بررسى کتابهاى معتبر، شگفتى ما به عکس شد و از کمى امام‏زاده‏ها تعجب کردیم؛ زیرا منابع تاریخى به وجود امام‏زادگان فراوان در ایران به ویژه در قم گواهى مى‏دهند؛ اما مزار آنها به مرور از بین رفته است. سخنى از امام صادق‏ علیه السلام گویاى فراوانى امام‏زاده‌‏ها در قم است: هرگاه بلایى به شما رسد در قم وطن کنید؛ زیرا این شهر مأواى فاطمیان است.(2)
امام‏زادگانى بیشتر مورد تشکیک قرار مى‏گیرند که علاوه بر نداشتن نسب‏نامه، بارگاه آنها در بیابان یا میان کوه‌هایى قرار دارد که کسى آنجا زندگى نمى‏‌کند؛ اما باید توجه داشت که برخى روستاها به مرور متروک مى‏‌شدند و تنها بارگاه امام‏زاده به دلیل توجه مردم به آن باقى مى‏مانده است.(3) لذا مى‌‏بایست احترام همه امام‏زادگان را نگه داشت، هرچند نسب امام‏زاده‏اى محفوظ نمانده باشد یا در منابع کهن، نام و نشانى از او نباشد؛ زیرا در گذشته ابزار نوشتن و افراد باسواد اندک بودند و کتابهاى فراوان در طول تاریخ از بین رفته‌‏اند.
3. امام‏زاده‏اى که مدرک تاریخى قابل اعتماد ندارد، از دو صورت خارج نیست: یا در واقع امام‏زاده معتبر است اما شرح حال و نسب او به ما نرسیده و یا اینکه اصلاً امام‏زاده نیست. اگر از قسم اول باشد، زیارت چنین امام‏زاده‏اى فضیلت بسیار دارد. اما اگر از قسم دوم باشد، همین‏که زائر به احترام نواده امام ‏علیه السلام بلکه خود امام‏ علیه السلام به آنجا مى‌‏رود، فضیلت دارد و دیگر اینکه عبادت زیاد در آن مکان و بر زبان جارى شدن اذکار فراوان، به آن محل قداست داده است و احتمال استجابت دعا در آنجا بیشتر است و تأثیر معنوى آن بر زائران قابل انکار نیست.
توجه به سخنى از علامه مجلسى در این زمینه مناسب است:
زیارت مشاهدى که به فرزندان یا نزدیکان ائمه ‏علیهم السلام نسبت مى‏دهند، مستحب است. تعظیم آنها در واقع تعظیم و گرامى‏‌داشت خود ائمه ‏علیها السلام است و اصل در امام‏زاده‏‌ها این است که آنها داراى ایمان و اشخاص صالحى هستند مگر اینکه مانند جعفر کذاب و امثال او خلاف آن ثابت شود.(4)

ورودی امام‌زاده سلطان محمد شریف، عکس از مهیار موسوی

به هرحال احترام همه امام‏زادگان لازم است به ویژه آنها که چندین قرن سابقه دارند. در عین حال باید با امام‏زاده‌‏سازها و ساختن بناهایى که اساس آنها ریشه در رؤیا و خرافات دارند، مبارزه کرد. در غیر این صورت امام‏زاده‌‏هاى معتبر نیز مورد تشکیک واقع مى‏‌شوند و اقبال مردم به آنها کم خواهد شد.
4. علت مهاجرت امام‏زادگان به ایران چند امر مى‏‌تواند باشد:
الف) مهاجرت به قصد پیوستن به امام رضا علیه السلام و ماندگار شدن در بین راه به علت رسیدن خبر شهادت امام ‏علیه السلام یا از دنیا رفتن در بین راه، مانند حضرت معصومه‏ علیها السلام در قم.
ب) فشار حاکمان وقت بر سادات.
ج) طرفدارى ایرانیان به ویژه قمیها از آل ‏على و احترام به آنها.
د) دست یافتن به مال الارث.
ه) کسب معاش.
و) حضور امام‏زادگان دیگر و به عبارت دیگر حضور خویشاوندان آنها در ایران.
در این زمینه احتمالات دیگرى نیز قابل طرح است؛ از قبیل حضور عرب‌ها در برخى جاها مثل قم و خوش‌‏تر بودن آب و هواى بعضى مناطق ایران نسبت به عراق و حجاز.
5. بر اساس تحقیقى که انجام دادیم، عموم امام‏زاده‌‏هاى مدفون در قم با واسطه‌‏اند و تنها کسى که مى‏‌توان بدون تردید او را فرزند بلافصل امام‏ علیه السلام دانست حضرت فاطمه معصومه‏ علیها السلام است.
امام‏زاده‌‏هاى متعدد دیگر که فرزند بى‌‏واسطه امام معصوم ‏علیه السلام خوانده شده‌‏اند، آنها که مستند تاریخى ندارند، فرزندان با واسطه‌‏اند و در گذشته معمولاً نام واسطه‏‌ها را تا امام معصوم ‏علیه السلام مى‌‏انداختند. آنها که مستند تاریخى دارند، به نظر ما چنین استنادهایى قابل مخدوشند و آنان عبارتند از: موسى مبرقع فرزند امام جوادعلیه السلام، زینب و ام‏ محمد و میمونه دختران امام جوادعلیه السلام، حمزه فرزند امام موسى کاظم ‏علیه السلام. توضیحات لازم در مورد مخدوش بودن مدرک آنها هنگام معرفى آنها بیان خواهد شد. نظر به اینکه قم در قرن‌هاى نخست، شهرى شیعه ‏نشین و عالم‏‌خیز بوده، بسیار بعید است که در این شهر امام‌‏زاده‏اى بلافصل آمده باشد اما آن را به روشنى در تاریخ ضبط نکرده باشند.

امام زاده سید سربخش، عکس از استاد ابوالفضل قیامی
امام زاده سید سربخش، عکس از استاد ابوالفضل قیامی

6. این مقاله به عنوان منبع تحقیق جهت بررسى اعتبار و آشنایى با امام‏زاده‌‏هاى مدفون در قم و اطراف آن به استناد منابع کهن نگارش یافته است. بدین منظور نام آن عده از ساداتى را که در گذشته‏‌هاى دور در قم زندگى مى‏‌کرده‌‏اند، گرد آوردیم.(5)
اعم از آنکه بدانیم در قم دفن شده‌‏اند یا خیر. از ذکر آنها که از قم خارج شده‌‏اند، خوددارى کردیم.
محل دفن دقیق بسیارى از این امام‏زاده‌‏ها در حال حاضر معلوم نیست. نظر به اینکه به علل گوناگون، گاه نام امام‏زادگان تغییر مى‏‌کند(6)، چه بسا با تحقیق پژوهشگران، مدفن آنها معلوم گردد.
7. جهت شناسایى امام‏زادگان معتبر، تنها از منابعى استفاده کردیم که قبل از قرن دهم به نگارش در آمده‌‏اند. عبارات عربى را ترجمه کرده‌‏ایم و عبارات فارسى قدیم را به نثر امروز برگرداندیم و گاه همراه با جابجایى عبارات و تلخیص است. تلاش کردیم مطالب منقول را به ترتیب تألیف کتاب‌ها بیاوریم.
توضیحات اضافى یا آنچه از کتاب‌هاى پس از این قرون مى‏‌آید، ذیل «یادآورى» مى‌‏آوریم.
8. هنگام گردآورى نام و نسب امام‏زاده‌‏هاى قم، با لغزش‌هاى فراوان در نسب آنها برخوردیم. تا حد امکان تلاش کردیم لغزش‌ها را برطرف کنیم.
9. نامها به ترتیب الفبا است. در چینش الفبایى نام شخص مد نظر بوده است و سپس نام پدر و اجداد. در این چینش کنیه و لقب افراد را در نظر نگرفته‏‌ایم مگر به نام کسى دست نیافته باشیم که در این صورت کنیه یا لقب مد نظر بوده است.
10. بسیارى از نامها را همراه کنیه و القابى آوردیم که در منابع مذکور نیستند. این موارد را از کتابهاى نسب‏شناسى دیگر به دست آورده‏ایم.
11. یافت نشدن نام امام‏زاده‏اى در این مقاله به معناى عدم اعتبار او نیست؛ زیرا با تفحص بیشتر ممکن است مشخصات او در منابع معتبر دیگر یافت شود. از این گذشته ممکن است امام‏زاده مورد نظر، شخص جلیل‌‏القدرى باشد که مشخصات او در تاریخ ضبط نشده است.
بنابر این یافت شدن نام امام‏زاده‏اى در این مقاله به معناى اعتبار آن است؛ نه اینکه عدم یافت به معناى بى‌‏اعتبارى باشد.
12. برخى اطلاعات مانند نام همسر امام‏زاده چندان اهمیتى ندارد. دلیل ذکر آنها این است که در صورت تشابه اسمى، بتوان شخص مورد نظر را تشخیص داد.
13. با بررسى بیشتر ممکن است روشن شود که برخى نام‏بردگان در واقع یک نفرند که به عنوان دو یا چند امام‏زاده معرفى شده‌‏اند.
14. اطلاعات مربوط به امام‏زادگان، منحصر به کتاب‌هایى نیست که ما از آنها نقل مى‌‏کنیم؛ بلکه در کتابهاى کهن و معتبر دیگر نیز از آنها سخن به میان آمده است و چه بسا بتوان اطلاعات بیشترى از آنها به دست آورد؛ اما ما مطالب را تنها از منابعى نقل مى‌‏کنیم که از این اشخاص به عنوان ساکنان یا مدفونان در قم یاد کرده‏اند. مثلاً اخبار متعددى در مورد حضرت معصومه‏ علیها السلام رسیده اما ما تنها موارى را آوردیم که اشاره به مدفون بودن او در قم دارند.

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.