گذر سفیداب قم و بررسی مقدمات تخریب احتمالی آن

0

سیدمحسن محسنی

در فضای مجازی عکسی منتشر شده است که نشان می‌دهد شهرداری با نصب بنر بر روی در دکان مجاور گذر به مالک هشدار داده است طبق بند ۱۴ ماده ۵۵ قانون شهرداری نسبت به رفع خطر اقدام کند والا خود شهرداری اقدام خواهد کرد.
نفس امر یعنی رفع خطر از بناهای خطرناک کاری پسندیده است اما اگر این کار مقدمات تخریب یک بنای ثبت شده ملی یا تاریخی باشد جای بحث دارد.
یکی از عناوینی که در نظر است در سلسله یادداشت‌های “تخریب بافت تاریخی قم” نگاشته شود “شهرداری و بافت تاریخی” است. این‌که ما یک اعتراض ساده به تخریب بکنیم و بعد موضوع را رها کنیم، کافی نیست. به عبارت دیگر از همه جوانب باید به قضیه نگاه کرد. ما ایرانیان یعنی گذشتگانمان این بناهای ارزشمند را ساخته‌اند و ما ایرانیان نیز خود، همان‌ها را تخریب می‌کنیم. چرا؟ به‌راستی چرا؟ ما باید جواب این چراها را بیابیم والا مشکل حل نمی‌شود.
باید دید ملتی با آن شکوه و عظمت:
چرا “خودزنی تاریخی” می‌کند.
چرا ملتی تاریخ‌ساز، تاریخ‌سوزی و هویت‌کشی می‌کند؟ روشن‌تر چرا “خود هویت‌کشی” می‌کند؛ یعنی دیگری هویتش را نمی‌کشد، خودش به دست خودش این کار را می‌کند.
چرا مردمانی آن‌چنان فرهنگ‌ساز، این‌چنین فرهنگ‌سوز شده‌اند؟
اگر اخبار تخریب و تخدیش میراث فرهنگی چند سال و چند دهه اخیر را پیگیری کنیم به این نتیجه می‌رسیم که ظاهرا در منطقه خاورمیانه ما ایرانیان این‌چنین سخاوتمندانه سعی در از بین بردن میراث گرانسنگ به‌جا مانده از گذشتگان خود داریم و نمونه دیگری حداقل در سطح کشوری نگارنده نتوانست پیدا کند. بله سابقه از گروه‌هایی همچون داعش (منطقه غنی موصل و سوریه) و طالبان (مجسمه‌های بودا) داریم اما در سطح کشوری نه.
کافی است به اخبار میراثی از جمله در کانال “دیده بان میراث ” رجوع کرد تا اندکی از بسیار را دید.
ما فعلا از بحث کلی در می‌گذریم و به جزئی یعنی گذر سفیداب می‌پردازیم.
در یادداشت‌های قبلی گفتیم گذر به معنایی ‌که در قم رایج است، یکی از سازه‌های بی‌نظیر معماری سنتی ایران است؛ خاصه در شهرهای سوزان و ‌کویری‌ همچو قم.
نسل ما محیط گذرهای سنتی و “فضای اجتماعی” بسیار جالب و جذاب و خنکای آن در تابستان را درک کرده است. بنابراین نمی‌تواند بدان بی‌اعتنا باشد. اگر بگوییم قم “شهر هزار گذر” بوده است، سخنی بی‌وجه نگفته‌ایم.
به نظر نگارنده هر خشت گذر سفیداب به مراتب از طلای ۲۴ عیار هم وزنش، ارزشی فزون‌تر دارد. با همه آسیبی که گذر و اطرافش به خصوص در دو ماه اخیر دیده است، شما هنوز هم ته مانده آن محیط اجتماعی را به‌خصوص در نانوایی مجاورش می‌توانید ببینید.
باری بند ۱۴ ماده ۵۵ قانون شهرداری که وظایف شهرداری را تعریف کرده و به موضوع مربوط است، این‌چنین است:
“اتخاذ تدابیر موثر و اقدام لازم برای حفظ شهر از خطر سیل و حریق و هم‌چنین رفع خطر از بناها و دیوارهای شکسته”.
در موضوع بحث چند نکته و پرسش وجود دارد:
۱. متن تصریح دارد بر “‌رفع خطر”.
بنابراین “رفع خطر ” الزاما به معنای تخریب بنا نیست بلکه “مرمت و ایمن‌سازی” در داخل آن هم تعریف می‌شود. مضافا بر این‌که در مانحن‌ فیه مرمت و تعمیر به دلیل حفظ حقوق مردم و بنا به قاعده “الناس مسلطون علی اموالهم” بر تخریب ترجیح دارد.
۲. بنای مذکور در مجاورت و مماس بر یک بنای تاریخی و ثبت شده ملی است. این امر نیز ترجیح مرمت و تعمیر را بر تخریب موکد می‌کند. کما این‌که شهرداری نیز در بنر به ایمن‌سازی و تعیین تکلیف ملک اشاره کرده است.
منتها سوابق امر اجرای بند ۱۴ را بیشتر به صورت “تخریب” نشان می‌دهد؛ هم‌چون خانه تاریخی یوسف‌زاده در مقابل آب‌انبار لب‌چال.
۳. هر اثر ملی دارای حریم تعریف شده است. بنابراین بنای مورد نظر داخل “حریم اثر ملی” است. با این وصف هرگونه اقدام بدون تایید و مجوز متولی قانونی یعنی “اداره کل میراث فرهنگی” فاقد توجیه قانونی است و اداره مزبور باید سریعا اقدام لازم برای حفظ بنا از آسیب را در دستور کار قرار دهد و در هر صورت در این خصوص مسئولیت دارد.
۴. قانون شهرداری در مانحن فیه باید با مقررات میراثی جمع شود تا قابلیت اجرا بیاید و چون پای یک اثر ملی در کار است در این‌جا به صورت منفرد و بدون جمع شدن با مقررات میراثی قابل اجرا نیست.
۵. این پرسش هم مطرح است که آیا شهرداری در این خصوص از اداره میراث فرهنگی استعلام کرده است؟
۶. تصویربردار به سابقه تخریب خانه تاریخی یوسف‌زاده با استناد به بند مذکور اشاره کرده است. در این صورت این پرسش و شائبه پیش می‌آید که آیا اساسا بنای مذکور از مصادیق بند ۱۴ یاد شده است؟ آیا به مصادیق بند ۱۴ در خارج از بافت تاریخی نیز بدین صورت توجه شده است؟
تخریب گسترده بافت تاریخی که “گذر سفیداب” در آن قرار دارد به این تردید شدت می‌دهد.
اتفاقات بعدی می‌تواند روشنگر بسیاری از مسائل باشد.

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.