قلعه دختر قم آتشکدۀ کوچک مقدس

0

 

این بنای کوچک در فاصله حدود ۱۵۰۰ متری غرب شهر و بر تپه‌ای که بین رودخانه و راه سلطان‌آباد گسترده است قرار گرفته. از این بلندی انسان بر دشت بسیار حاصخیر اطراف شهر مسلط است و چشم از راه دور می‌تواند راه‌های اصلی ورود به شهر را تشخیص دهد. مسافری که از تهران، کاشان و یا اصفهان می‌آید اگر سابقه ذهنی داشته باشد می‌تواند بقایای این بنای کوچک را بیابد.

تپه که به شهادت قطعات متعدد سفالینه‌هایی که از آنجا به دست آمده از دیرباز و حتی قبل از تاریخ مسکونی بوده از جنس خاک رسی سست و تخته‌سنگ‌های گچی- نظیر همۀ ارتفاعات مجاور می‌باشد. ظاهرا این زمین ناپایدار به مرور زمان سبب ویرانی بنا شده است، بنایی شامل یک شبستان روباز که توسط راهرویی کوچک به اتاقی مسقف راه داشته است.

کروکی قلعه دختر قم، منبع کتاب آثار ایران
کروکی قلعه دختر قم، منبع کتاب آثار ایران
کروکی قلعه دختر قم، منبع کتاب آثار ایران
کروکی قلعه دختر قم، منبع کتاب آثار ایران

شبستان رو باز که ابعاد آن – در فواصل پایه‌ها – 5/18 × 5/30 متر است در جنوب شرقی و شمال شرقی توسط دو طاقی مجزا از هم به خارج چشم‌انداز داشته است. دو ضلع دیگر پوشیده‌اند، فقط در شمال غربی درگاهی به عرض 1/40 متر وجود دارد که به روی پیشخوانی – که بین دو پایۀ مجاور تعبیه شده باز می‌شود. ضلع جنوب غربی دری دارد که مدخل راهرو است. ابعاد سه تا از پایه‌ها که سالم مانده‌اند 2/30 × 2/30 متر است. پایه‌ای که از میان رفته قاعدتا همین اندازه‌ها را داشته است. آنچه از بنا باقی مانده در وضع حاضر نیز روش ساخت بنا را به دست می‌دهد: پایه‌های شبستان اصلی یا به روی بر آمدگی‌های تخته‌سنگ‌های گچی، یا بر یک زیرسازی با عقب‌نشینی مضاعف (در قسمت شمال و مشرق) نهاده شده‌اند. دیوارها نیز به همین روش پایه‌گذاری شده‌اند. پایه‌ها و دیوارها تا ارتفاع 2 متری از قطعه سنگ‌های آهکی تراشیده شده‎ که در ردیف‌های مرتب 20 سانتی توسط ملات گچ به هم متصل شده، ساخته شده‌اند. از اینجا به بعد تغییری در روش ساخت پدید آمده؛ دو دوتا از پایه‌های شبستان روباز سنگ‌ها جای خود را به ردیف‌های آجر با ضخامتی یکنواخت می‌دهند که به طور عمودی تا ارتفاع 2/80 متر ابتدای قوس طاق‌ها بالا می‌روند. با این همه پشت این آجرها سنگ‌چینی ادامه پیدا می‌کند. در این سنگ‌چینی بست‌هایی از جنس چوب پراکنده‌اند. عرض هر یک از چهار طاق 2/30 متر بوده است. دو سر طاقی آزاد با عنایت به گلوگاه آنها آجری بوده و لی دو دیگر که دیوارهای نگهدارنده داشته‌اند می‌توانسته از جنس سنگ باشد. سنگ‌چینی سر طاقی‌ها به کمک سنگ‌های درهمی با ابعاد کوچک انجام پذیرفته است. در اتاق مجاور کار بنایی تا ارتفاع 2 متری به طور منظم پیش رفته و از اینجا به بعد 10 سانت عقب‌نشینی شده و کار ساختمان به کمک قطعات کوچک سنگ‌های درهم ادامه پیدا کرده است. طاقی درها از میان رفته ولی در ارتفاع 2 متری چهارچوب در راهرو چند ردیف آجر ملاحظه می‌شود.

نمای کلی قلعه دختر، منبع کتاب آثار ایران(متاسفانه عکس بهتری یافت نشد)
نمای کلی قلعه دختر، منبع کتاب آثار ایران(متاسفانه عکس بهتری یافت نشد)

تقریبا محرز و مسلم است که گنبد شبستان روباز آجری بوده است چرا که غیرعقلایی است که استفاده از این وسیله راحت را فقط به بعضی از طاق‌ها محدود کرده باشند. با این همه هیچ نشانه‌ای ما را به تجسم تصویری از طاق‌ها، ضربی‌ها و گنبد رهنمون نیست.

وضعیت فعلی بنا، نشانه‌های آشکار دو اندود را که یکی روی دیگری کشیده شده را داراست. اولی به ضخامت 3 سانتیمتر متعلق به زمانی است که ساختمان اولیه بنا شده و دومی نازک که به نسبت جدید است و حکایت از آن دارد که استفادۀ مجددی از بنا صورت گرفته است. وجود این دو اندود مانع از آن است که بتوانیم چگونگی پوشش اولیه اتاق کوچک و راهرو را تعیین کنیم. در واقع با توجه به این که دیوارهای این دو محل نازک است و فقط 70 سانتیمتر ضخامت دارد پوشش سقف آنها می‌توانسته هم به صورت بامی با تیرهای چوبی باشد و هم گنبدی سبک که بر عقب‌نشینی دیوارها تکیه داشته است، دیوارهایی که پهلوهای آن را برای استحکام بیشتر پر کرده‌اند. این امکان نیز وجود دارد که سقف این اتاق کوچک را که در اصل گنبدی بوده، به هنگام تعمیرات بعدی برداشته و بامی بر آنها نهاده باشند، زیرا اندود رویی که تاریخ آن مشخص است در بالا و پایین قسمت عقب‌نشینی دیوار یکسان و مشابه می‌باشد. بر دیواره های راهرو اندود ضخیم اولیه از کف زمین تا آخرین خرندی که در حال حاضر برجای مانده ( 3/06 متر) به طور یکدست کشیده شده ولی در ارتفاع 2 متری بر دو دیواره بزرگ آثار نواری که دو انتهای آن به دو طاقنما با قوس ملایم (ارتفاع قوس ۳۰ سانتیمتر) ختم می‌شود ملاحظه می‌گردد. آن‌گونه که انسان در وهلۀ اول گمان می‌برد این نوارها و طاقی‌ها جنبه تزیینی ندارند- چرا که اثر دست بنا بر دیوار گاهی شکل برگ درخت خرما به خود گرفته است- بلکه تکیه‌گاه گنبدی سبک یا نوعی پشت‌بام مصنوعی بوده‌اند که به استناد خطوط درهم قدیمی مشهود در زیر نوار، متعلق به زمانی بوده، که استفاده مجدد از بنا صورت پذیرفته است.

پلان و نمای قلعه دختر قم، منبع کتاب آثار ایران
پلان و نمای قلعه دختر قم، منبع کتاب آثار ایران

باز هم به چند نکته مشخصه این بنا اشاره می‌کنیم: در دیوار شمال غربی تالار مسقف آثار روزنه‌ای عمودی با مقطع بیضی‌شکل و در پای دیوارۀ جنوب غربی دو برجستگی با زوایای قائمه مشهود است که آخرین بقایای یک در یا یک طاقچه بوده‌اند. در محل دو تیرک عمودی چهارچوب در شبستان رو باز که از جا کنده شده است، دو فرورفتگی بلند و کشیده ملاحظه می‌شود که نشانه‌های چوبی است که به‌عنوان بست اتصال به کار رفته. بالاخره این که کف بنا متشکل از پوششی از سیمان ضخیم است که بر بستری از ماسه کشیده شده است به ترتیبی که در قلعه دختر شهرستانک نیز دیده می‌شود.

ورودی قلعه دختر، منبع کتاب آثار ایران
ورودی قلعه دختر، منبع کتاب آثار ایران

ساخت کلی این بنا نشان می‌دهد که متعلق به اواخر دوره ساسانیان است. در خصوص این که غرض از ساختن آن چه بوده باید بگویم با توجه به موقعیت آن برای هدف‌های مذهبی یا نظامی ساخته شده است. در صورت اخیر مورد استفاده شبستان روباز قابل‌توجیه نیست زیرا برای امر دفاع وجود دیوارهای قطور با سوراخ‌ها و جان‌پناه و مدخلی صعب‌العبور شایسته‌تر می‌بود. به عکس در آن خصوصیات یک بنای زردشتی را که عبارتست از در معرض دید قرار داشتن شبستان محل اجرای مراسم و وجود محلی تنگ و تاریک برای نگهداری آتش مقدس باز می‌یابیم. دقتی که در جدا ساختن اتاقک آتش به کار رفته چشمگیر است. چون راهرو دارای پیچ و خم است، درها در یک محور و راستا قرار ندارند و بدین ترتیب مانع از ورود نور خورشید می‌شوند. امکان دارد وظیفه مجرای بیضی شکل – که مسلما اثر باقیمانده از چوب‌های اتصال نیست، این بوده که دود را به خارج هدایت کند. بالاخره متذکر می‌شویم که بنا در مجاورت رودخانه که کار تطهیر را آسان می‌کرده قرار گرفته است.

به گمان ما این بنا یک نیایشگاه ساده نبوده بلکه یک آتشکدۀ کوچک است. دلیل فقدان بناهای تابعه، نزدیکی آن به شهر بوده که رهبانان می‌توانسته‌اند به راحتی به آن جا رفت‌وآمد کنند. بدون شک این محل مقدس مدت‌های مدید دست‌نخورده باقی مانده زیرا آن قدر سالم بوده که در عصری به نسبت جدید، به فکر تعمیر و استفاده مجدد از آن بر آمده‌اند. ویرانی قطعی آن فقط به علت حادثه‌ای غیرقابل‌اجتناب مربوط به طبیعت زمین بوده که تکرار این جاده در آینده – که امری قطعی است. آخرین بقایای دیوارها را بین از بیان خواهد برد.*

 

منبع: ماکسیم سیرو، کتاب آثار ایران، جلد 1 و 2، صص 117-111 

* این مطلب در ژانویه ۱۹۳۸ میلادی نوشته شده است و هم‌اکنون متاسفانه جز بخش کوچکی از یک سازه چیزی از این بنا باقی نمانده است.

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.