مسجد جامع قم

0

این بنا در مرکز بافت قدیم شهر و در محله مسجد جامع واقع گردیده است که از نظر قدمت پس از مسجد امام حسن (ع) کهن ترین مسجد شهر قم می باشد. بنای اولیه آن از آثار قرن ششم و عصر سلجوقی است. برخی مورخان ، گذشته این مسجد را به سال ۲۶۵ ق می رسانند و سازنده آن را «ابوالصدیم حسن بن علی بن آدم اشعری» می دانند.

«عبدالجلیل رازی» بنای مسجد را مربوط به عصر طغرل سلجوقی می داند و معتقد است : «بهاء الدین کمال ثابت قمی» آن را بنا کرده است.
مسجد جامع عتیق قم ، مجموعه ای از بناهای چند عصر است و به اعتبار متون معتبر تاریخی زمان احداث آن به عصر سلجوقیان می رسد و بنای گنبد خانه آن قدیمی تر از سایر قسمت ها است. بنای کنونی مسجد جامع مشتمل بر : سردر ورودی، صحن، ایوان های جنوبی و شمالی، گنبد خانه و شبستان های متعدد است.
اختصاصات : مسجد جامع ، دو در ورودی دارد که یکی از آنان به شبستان های شمالی از داخل کوچه فرعی می باشد و تظاهر چندانی ندارد و مخاطب با چند چرخش به درون مسجد هدایت می شود و دیگری که ورودی اصلی بنا است در جبهه غربی مسجد قرار دارد.
سر در ورودی مسجد در مقابل ورودی مدرسه جهانگیر خان و به دهانه ۶ و عمق ۲ و ارتفاع ۸ متر دارای جدار سفید کاری، پوشش مقرنس گچی و کتیبه کمربندی از کاشی خشتی و از آثار عصر فتحعلی شاه قاجار است.
پس از پیشخوان مسجد جامع، فضایی است به نام هشتی و پس از آن صحن مسجد جامع قرار دارد . هشتی مسجد با ۲۰ و نیم متر طول و ۴ متر عرض، حدود یک متر از سطح خیابان فرعی پایین تر است.
صحن مسجد به طول ۱۵ متر و ۴۷ و عرض ۲۵ متر و ۲۷ سانتیمتر دارای نقشه مربع مستطیل است که زیبایی خاصی به مسجد داده است.
در مسجد جامع، مقصوره با شکوهی قرار دارد که ارتفاع آن به ۳۰ متر و دهانه آن ۲۳ متر و ۱۳ سانتیمتر است. این مقصوره گویا همزمان با شکل اولیه مسجد ساخته شده و با سه درگاه که یکی به ایوان جنوبی و دو درگاه به شبستان ها متصل می شود.
باشکوه ترین قسمت در مسجد جامع که در تناسب اندام و حسن منظر و زیبایی پیکر، ممتاز و بی نظیر است، ایوان جنوبی آن است . اصل ایوان جنوبی از آثار قرن هشتم هجری است که در دوره های صفویه و قاجاریه تعمیر شده است. این ایوان به دهانه ۲ متر و ۱۳ سانتی متر ، عرض ۸ متر و ۶ سانتی متر و ارتفاع ۱۸ متر است و راستای اصلی آن رو به قبله است.
نقطه مقابل ایوان جنوبی که در میانه شبستان های شمالی می توان مشاهده کرد، ایوان شمالی است این اویان از آثار عصور قاجار و فتحعلی شاه است. ایوان شمالی با دهانه ۸ متر و ۶ سانتی متر ، و عرض ۵ متر و سانتی متر و ارتفاع ۱۴ متر با کاشی کاری و مقرنس گچی نمودار است.

در مسجد جامع، شبستان ها، خلاقیتی بدیع و ماندگار به آن داده است. مسجد پنج شبستان دارد که دو تای آن در اطراف گنبد خانه اند و متعلق به عصر صفوی و سه شبستان در شرق ، غرب و شمال مسجد واقع است که متعلق به عصر قاجار است. زیر زمینی نیز در شبستان غربی در عصیر ناصری به سال ۱۳۰۵ ق احداث گردید.
مسجد جامع قم دوازدهمین مسجد جامع ایران است که در نوع خود با کاشی کاری ها و مقرنس کاری ها و کتیبه های قرآنی از اهمیت و اعتبار خاصی برخوردار است.
این بنا در تاریخ نهم مرداد ماه ۱۳۱۲ با شماره ۱۹۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

در قرن سوم هجری یکی از علما و محدثین قم به نام «ابوالصدیم حسین بن علی بن آدم اشعری» که در زمره صحابه حضرت امام علی النقی (ع) و حضرت امام حسن عسگری (ع) به شمار می رفت، مسجدی در قم بنا کرد. طبق نوشته کتاب تاریخ قدیم قم که در قرن چهارم هجری نوشته شده است، معلوم نیست که محل آن مسجد در کدام یک از مکان های زیر بوده است :

– مسجدی به نام مسجد جامع که در یکی از محله های قدیمی قم ، نزدیک دروازه ری واقع شده
– مسجدی که اکنون به نام امام حسن عسگری شناخته می شود
– مسجدی که در حدود خاکفرج و اراضی کمیدان واقع بوده و اکنون اثری از آن به جای نمانده و به احتمال قوی و به موجب قراین تاریخی همین مسجد بوده است.
مسجدی که اکنون برجاست به نام مسجد جامع قم شناخته می شود، همان است که در محله مسجد جامع ، در خیابان آذر و نزدیک دروازه ری واقع شده است.

مسجد جامع عتیق و تاریخی قم مجموعه ای از بناهای چند عصر و از جمله مساجد دو ایوانی به شکل مربع مستطیل است. اسکلت اصلی گنبد خانه متوازن آن، به نیمه نخست سده ششم ه.ق تعلق دارد. این مسجد پس از مسجد امام حسن عسگری (ع) قدیمی ترین مسجدی است که در قم بنا شده و به اعتبار متون معتبر سال احداث گنبد خانه ۵۲۹ ه.ق است. این تاریخ تا پیش از تعمیرات دوران فتحعلی شاه در کتیبه های گچبری موجود در بنا به وضوح نمایان بود.

ایوان : یکی از زیباترین و باشکوه ترین بناهای این مجموعه، ایوان بسیار مجلل آن است. این ایوان به دهانه ۱۴ ، عرض ۷ و ارتفاع ۱۸ متر، از نظر تناسب و زیبایی، ممتاز و بی نظیر است. مقرنس گچی پوشش ایوان و نیز نقشه کاشی کاری دیوار آن که در میانه قاب هایی از آجر کلوکی (آجر کوچک) و تراش توام با نمابندی کتیبه های متعدد موضعی و کمربندی جلب توجه می کند، بیش از هر چیز موجب تحسین معماران و هنرمندان می شود. در توصیف این ایوان باید گفت که مظهر جمال، اعتدال و توازن است، زیرا تمام اجزای آن در جای خود قرار گرفته و متناسب است. مقرنس پوشش آن با نقشه بسیار جالبی طراحی شده که در برگیرنده دو کوه مطبق و معلق در دو طرف آن است و مانند دو گنبد پنج طبقه به نظر می رسد که هر طبقه آن دارای پنج قطار با پنج حوضچه بزرگ و کوچک است. در میان دو گنبد آویزان، سه حوض بزرگ وارونه با سطح قوسی اراسته و مزین به ترنج هایی از کاشی معرق وجود دارد که در میان قابی از کاشی های سفالی با جدار هشت تایی صفه دار نمایان است.

بین این حوض ها جداری شبیه دو گنبد کوچک و معلق با حوضچه های متنوع و منظم در سه ردیف با قطارهای مشابه وجود دارد. مشخص نیست این مصالح ساختمانی سنگین را چگونه تا سقف بالا برده و چگونه آن جا آویخته اند که پس از قرن ها هنوز بی خدشه و شکست ، پابرجا و سالم باقی مانده است.

این مقرنس بی نظیر و ممتاز، که از نقاشی ملات سازی توام با رنگ آمیزی طلایی برخوردار است، از دور به صورت مقرنسی از آجر نمایان است.

تزئینات کاشی این مسجد در زمان فتحعلی شاه و در سال ۱۲۴۸ ه.ق صورت گرفته که به مرور شکسته و ریخته شد. از این رو ابتدا از طرف مرحوم آیست الله فیض در سال ۱۳۶۵ ه.ق و مجدداً از طرف آیت الله العظمی بروجردی در سال ۱۳۷۵ ه.ق تمام مسجد تعمیر و به ازاره سنگی آراسته و مزین گردید. این کاشی کاری بر فراز ازاره ای از سنگ تراش سفید به ارتفاع ۱ متر ۲۰ سانتی متر است و تمام بدنه ایوان را اط بغله ها و اسپر تا کتیبه کمربندی تزیین نموده است.

کاشی های، خشتی منقش هفت رنگ با نقشه بند اسلیمی و اژدربندی است و در میانه کاشی کاری آن، چند خط عمودی و افقی از آجر کلوکی و تراش دیده می شود که مانند قابی کاشی ها را در میان گرفته و وسط هر قاب، نمایی ساخته شده است و درون هر نما، ترنجی دیده می شود که روی آن آیه شریفه «و ما خلقت الجن و الانس الالیعبدون» نوشته شده است. این آیه در کتیبه معابد و مشاهد از آثار مخصوص فتحعلی شده است و در سینه اسپر بالای پوشش دو قوسی سه درگاه ورودی به مقوره سه قاب آجری مربع مستطیل گرفته شده که درون آن ها با کاشی های خوش نقش ، زیبا و شفافی مزین شده است. در قاب وسطی در ترنجی کشیده به خط ریز ثلث آیه الکرسی و رد پایان «فالله خیر حافظا و هو ارحم الراحمین» نوشته شده است.

در ترنج کشیده دیگری « لا اله الا الله، محمد رسول الله، علی ولی الله- تعمیر ۱۳۶۵ هجری» خوانده می شود و در سومی «انا مدینه العلم و علی بابها» جلب توجه می کند. در کمرگاه ایوان کتیبه ای از کاشی خشتی با زیمنه لاجوردی وجود دارد که به خط ثلث سفید بر روی آن سوره مبارکه جمعه و در پایان «سبحان ربک رب العزه عما یصفون و سلام علی المرسلین و الحمدالله رب العالمین، فی تاریخ شهر ربیع الثانی سنه ست و اربعین و ماتین بعد الف من هجره النبویه» خوانده می شود.

لبه ایوان از دو قوس بالا و نیز طرفین به صورت گیلویی و روی آن طره برنجی پیچی از کاشی فیروزه فام هریک به اندازه ۴۰ % در ۴۰ % به کار برده شده و شبیه آثار قرن هشتم است. این لبه، منظره ایوان را بسیار زیبا کرده است.

در دو طرف ایوان جرزهایی به عرض دو و نیم متر و ارتفاع ۱۸ متر وجود دارد و متصل به آن ها صفه محرابی است که بر فراز هر یک ایوانی با پوشش مقرنس بدیع است و در کنار آن نیز جرز دیگری قرار دارد. به این ترتیب در مجموع چهار جرز وجود دارد که تمامی به کاشی های خوش نقش و زیبا اراسته شده اند. لچکی ها و پیشانی ایوان نیز اراسته به کاشی گره سازی است. در پیشانی ایوان و دو ایوانچه دو طرف آن کتیبه ای به طول بیست و هشت و عرض یک متر از کاشی های خشتی قرار دارد. روی این کاشی خشتی با خط خاصی که برگفرته ای خطوط ثلث، نسخ و ریحانی است، به صورت متداخل آیه ای از سوره مبارکه نور «الله نور السماوات و الارض مثل نوره کمشکوه فیها مصباح المصباح فی زجاجه الزجاجه کانها کوکب دری یوقد من شجره مبارکه زیتونه لاشرفیه و لاغریبه یکاد زیتها یضی و لولم تمسسه نار نور علی نور» آمده است.

مقصوره : در طرف جنوبی این ایوان، مقصوره ای به ارتفاع ۳۰ و دهانه ۲۳ متر وجود دارد که در ضلع جنوبی آن محراب بزرگی قرار دارد. در ضلع شمالی آن سه درگاه بزرگ و کوچک به ایوان و از دو طرف قرار دارد، گشوده شده است.

محراب شاه نشین آن به عرض یک متر و دهانه چهار متر با پوشش پخ و بغله ها و اسپر که به کاشی های خشتی منقش هفت رنگ زمان فتحعلی شاهی مزین شده و دارای پوشش رسمی بندی و معقلی است. بقیه دیوار ایوان از جرز و اسپر، دارای ازاره ۱ متر و ۳۰ سانتی متری سنگی و بالای آن آراسته به گچبری با نقشه ملات سازی طلایی است و سه درگاه ورودی آن یکی در وسط با دهانه پنج متر و دو درگکاه دیگر هر کدام با دانه دو متر در طرفین قرار دارد.

در کمر آن کتیبه ای کمربندی از گچبری به خط ثلث ممتاز « شیخ محمد حسن قمی» که روی آن سوره تبارک نوشته شده، دیده می شود. در پایان عبارتی که نشان از تعمیر مقصوره و احداث شبستان ها از طرف فتحعلی شاه در سال ۱۲۴۶ دارد، گچبری شده است که البته بیشتر آن ساییده شده و غیر قابل خواندن است. فقط در ضلع غربی آن، نام فتحعلی شاه قابل رویت است.

در چهار طرف مقصوره ، نیم طاقی بالا آمده که فم مربع را به هشت ضلعی بدل ساخته و تمام بدنه آن ها به صورت قوسی مقعر آراسته به کنده کاری توام با نقاشی های رنگین است و پوشش آن ها با پوشش درگاه در یک سطح قرار دارد. در این قسمت هشت نما با بدنه گچبری شده مشاهده می شود و در بالای آن ها ساختمان به شکل شانزده ضلعی در آمده و شانزده نما شاخته شده است. این نماها یکی در میان، به صورت نورگیر میان تهی و توپر دیده می شود که به وسیله کنده کاری توام با رنگ آمیزی مزین شده اند.

در بالای این قسمت، مقصوره از چند ضلعی به صورت مدور در آمده و پاطاق گنبد به صورت عرق چینی بالا رفته است. بدنه پوشش، مانند کاسه ای گلدار است که آن را به صورت واژگون قرار داده باشند. این پوشش با مقرنس آجری تزئین شده که بدنه آن ها حوضچه ها و دیوار با نقشه ظریفی گچبری و رنگ آمیزی شده است. نقشه هر قسمت با قسمت دیگر تفاوت دارد.

گوشواره ها : در اضلاع شرقی و غربی مقصوره، در وسط یک نما و در دو طرف آن دو درگاه با دیوار آجری زیبا و پوشش دو قوسی است که به طرف گوشواره ها باز هستند.

دو گوشواره چشمه پوش با ستون های مضلع آجری تزیین شده اند. گوشواره شرقی مشتمل بر نه چشمه در سه ردیف به وسعت ۲۱ در ۲۱ متر است که در آن دو محراب آجری وجود و گوشواره غربی مشتمل بر شش چشمه در دو ردیف به وسعت از شمال به جنوب ۲۱ متر و از شرق به غرب ۱۲ متر و ۲۳ سانتی متر است.

شبستان ها : مقابل ایوان صحنی وسیع وجود دارد که از سه طرف محصور به شبستان های زیبای چشمه پوشی است که به دوران فتحعلی شاه تعلق دارد. قدمت شبستان شرقی بیشتر است. این شبستان دارای نه ردیف سه چشمه ای بر فراز هجده ستون شش ضلعی و نه ستون چهارضلعی، یعنی جرز های جلوی صحن است که با درهای آهنی شیشه پوش محصور شده است.

شبستان غربی نیز دارای نه درگاه در سه ردیف است، ولی انتهای آن سردابی سراسری وجود دارد که از سوی «محمد حسین خان نظام الدوله شاهسوند» ملقب به «شهاب الملک» که بانی گلدسته های طلایی صحن عتیق در سال ۱۳۰۵ بود، احداث شده است. در نتیجه کف شبستان یک متر بالا آورده شده که این عمل باعث کاهش جذابیت آن شده است.

شبستان شمالی به علت وجود ایوان شمالی از جلو به دو قسمت تقسیم شده که از هر طرف دارای دو چشمه است ولی از قسمت آخر که متصل به هم هستند، پنج چشمه به عرض ۱۱ و طول هر قسمت ۴۹ متر بنا شده است.

ایوان شمالی : در بین شبستان های شمالی، ایوانی به دهانه ۷ ، عرض ۷ و ارتفاع ۱۴ متر از آثار دوره فتحعلی شاه – سال ۱۲۴۸ ه.ق – دیده می شود که دیوار آن مزین به کاشی خشتی است و روی آن به خط ثلث سفید سوره مبارکه منافقون و در پایان عبارت «کتیبه به خط محمد رضا الشریف القمی فی ۱۲۴۸» نوشته شده است. در دو طرف آن دو چشمه و در قسمت بالا و دو طرف ایوان، دو ایوان فوقانی با پوشش مقرنس گچی با جرزهای آجری و لچکی های کاشی کاری معقلی وجود دارد.

سر در ورودی : در قسمت ورودی صحن مسجد از طرف غربی ایوان، سر در ورودی به دهانه شش، عرض دو و ارتفاع هشت متر با جدار سفید کاری و پوشش مقرنس گچی از دوره فتحعلی شاه دیده می شود. در قسمت کمر آن کتیبه ای کمربندی از کاشی خشتی زمینه لاجوردی قرار دارد و روی آن به خط ثلث، آیات «یا ایها الذین امنوا اذا نودی للصلوه … والله خیر الرازقین» و در پایان کتیبه جمله «اقل الحاج شیخ عباس مصباح زاده ۱۳۸۱ قمری» خوانده می شود. در دو طرف ایوان، جرزی آجری وجود دارد و در کنار آن از دو طرف صفه ای محرابی با پوشش مقرنس دیده می شود که از دو طبقه تشکیل شده است.

محراب ها : در مسجد جامع قم محراب های متعددی، هرکدام برای منظور خاصی ساخته شده است. در یکی از شبستان های شرقی مسجد محرابی وجود دارد که در مکانی پایین تر از جایگاه نمازگزاران قرار دارد تا هم نشانه خشوع امام جماعت باشد و مهم تر از آن، کسانس که در حیاط مسجد هستند، هم سطح با امام جماعت قرار گیرند.

——————————————————————–

دیگر مستندات تاریخی موجود، پیرامون مسجد جامع قم :

دایره المعارف مصاحب، «مسجد جامع» : گنبد اصلی از آثار دورۀ سلجوقی به وضع نیکو باقی است. کلیۀ مسجد در سال ۱۲۴۶ق کاملاً تعمیر شده است.
لغت‌نامۀ دهخدا، «جامع قم» : مسجد جمعۀ قم. این مسجد را ابوالصدیم حسین بن علی آدم اشعری بنا کرده و به گفتۀ سیاحان در هیچ جا مسجدی که مقصورۀ آن به این وسعت و ارتفاع باشد دیده نشده و بنای آن در نهایت استحکام است و دیوار آن را طوری با ساروج پوشیده‌اند که از سنگ سخت‌تر است. مساجد قدیمی دیگری از قبیل مسجد امام و مسجد عشق‌علی و غیره در قم هستند که می‌توان آنها را جامع نامید «مرآت البلدان».
گنجنامه، فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، «مسجد جامع قم» : کتیبه‌های تاریخ‌دار بنا: قدیمی‌ترین کتیبۀ بنا روی یکی از ستون‌های ایوان مسجد قرار دارد و به تاریخ ۵۲۹ق است »فهرست بناهای تاریخی و اماکن باستانی ایران».
بر کتیبۀ ایوان جنوبی نیز، تاریخ ۱۲۴۶ق ثبت شده است »تربت پاکان».
در این ایوان، کتیبۀ دیگری مربوط به تعمیرات ۱۳۶۵ش وجود دارد »گنجینۀ آثار قم».
کتیبه‌های محراب گنبدخانه و ایوان شمالی به ترتیب به تاریخ ۱۲۴۶ق و ۱۲۴۸ق است. سردر گوشۀ جنوبِ غربی مسجد به تاریخ ۱۳۸۱ش است »گنجینۀ آثار قم».
بانیان: دربارۀ بانی اولیۀ مسجد اختلاف نظر وجود دارد. در منابع، ابوالصدیم حسین بن علی آدم اشعری »مرآت البلدان» و سلطان طغرال دوم و کمال ثابت قمی، وزیر سلطان مسعود سلجوقی، به عنوان بانی اولیۀ مسجد معرفی شده‌اند. بانی قسمت‌هایی از بنای فعلی مسجد فتحعلی‌شاه قاجار و حسین‌خان نظام‌الدوله بوده‌اند »تربت پاکان».
در کتیبه‌های مسجد نام خطاطان شیخ محمدحسن قمی، محمدرضا شریف قمی، و شیخ عباس مصباح‌زاده دیده می‌شود »گنجینۀ آثار قم».
در گلستان هنر، به کتیبه‌هایی به خطّ حافظ قنبر شرفی اشاره شده که بر سردر و محراب مسجد قرار داشته است »گلستان هنر».
دیگر اطلاعات مکتوب: مؤلف تاریخ قم، به نقل از حمزه اصفهانی، آورده است که ابوصدیم حسین بن علی بن آدم بن عبدالله در ۲۶۵ق مسجد جامع بیرون شهر (مسجد جامع فعلی) را بنا نهاد. او به نقل از حسن بن محمد افزوده که مسجد خارج شهر را ابوصدیم بنا نکرده و مسجد جامع میان قم و کمیدان اثر اوست »تاریخ قم».
مؤلفان کتاب‌های تاریخ دارالایمان قم و مرآت البلدان نیز ابوصدیم حسین بن علی بن آدم اشعری را بانی مسجد دانسته‌اند »تاریخ دارالایمان قم».
در کتاب خلاصه البلدان آمده که طغرال، مسجد جامع قم را در ۵۲۸ق بنا کرده است »خلاصه البلدان».
مؤلف نقض به وجود دو مسجد جامع در داخل و خارج شهر قم اشاره و بانی مسجد جامع داخلِ شهر را کمال ثابت قمی معرفی کرده است «نقض»
مؤلف تربت پاکان، مسجد جامع فعلی را همین مسجد دانسته است »تربت پاکان».
آندره گودار (۱۸۸۱-۱۹۶۵) با استناد به کتاب مرآه البلدان، اصل بنا را از قرن سوم هجری قمری دانسته و نوشته که در حال حاضر قدیم‌ترین قسمت مسجد متعلق به دورۀ سلجوقیان است »تربت پاکان».
در کتاب گنجینۀ آثار قم نیز آمده که گنبدخانه و ایوان جنوبی مسجد در ۷۵۲-۷۵۵ق ساخته شده‌اند »گنجینۀ آثار قم».
سیر تحول بنا: در تاریخ بنیان مسجد اختلاف نظر وجود دارد؛ ولی مسلم آن است که مسجد فعلی مجموعه‌ای از بناهای چند دورۀ تاریخی است. بنای گنبدخانه احتمالاً متعلق به دورۀ سلجوقیان است و ایوان جنوبی ممکن است با گنبدخانه در یک زمان و یا احتمالاً در دورۀ صفویه و هم‌زمان با شبستان‌های شرقی و غربی گنبدخانه احداث شده باشد »گنجینۀ آثار قم».

ایوان شمالی و شبستان‌های شمالی و شرقی در دورۀ فتحعلی‌شاه قاجار ساخته شده‌اند. در این دوره، ایوان جنوبی و گنبدخانه نیز مرمت شده است. شبستان جبهۀ غربی و زیرزمین آن از آثار دورۀ ناصرالدین شاه قاجار است »تربت پاکان».

تزیینات کاشی‌کاری ایوان جنوبی به زمان فتح‌علی‌شاه قاجار برمی‌گردد. این تزیینات، که به مرور زمان آسیب دیده بود، یک بار در ۱۳۶۵ق به همت آیت‌الله فیض و بار دیگر در ۱۳۷۵ق به همت آیت‌الله بروجردی مرمت شد »گنجینۀ آثار قم».

منبع: میراث پارس

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.